Przejdź do menu głównego Przejdź do wyszukiwarki Przejdź do treści
  • Wersja dla niedowidzących Ikona wersja dla niedowidzącychWersja dla niedowidzących
  • Ikona wersja dla niepełnosprawnych Wersja dla niepełnosprawnych
  • Wielkość czcionki
    Zmniejsz rozmiar czcionki
    Zwiększ rozmiar czcionki
  • BIP

Dostępne skróty klawiszowe:

  • Tab Przejście do następnego elementu możliwego do kliknięcia.
  • Shift + Tab Przejście do poprzedniego elementu możliwego do kliknięcia.
  • Enter Wykonanie domyślnej akcji.
  • ALT + 1 Przejście do menu głównego.
  • ALT + 2 Przejście do treści.
  • Ctrl + Alt + + Powiększenie rozmiaru czcionki.
  • Ctrl + Alt + - Pomniejszenie rozmiaru czcionki.
  • Ctrl + Alt + 0 Przywrócenie domyślnego rozmiaru czcionki.
  • Ctrl + Alt + C Włączenie/wyłączenie trybu kontrastowego.
  • Ctrl + Alt + H Przejście do strony głównej.
29 lipca 2022

108. rocznica powstania komitetów obywatelskich w Dąbrowie Górniczej

Drukuj

Komitety obywatelskie
W Królestwie Polskim przed rokiem 1914 nie było samorządu. Miastami rządziły władze oparte na mianowanych rosyjskich urzędnikach. Samorządność skupiała się w różnego typu organizacjach: stowarzyszeniach, towarzystwach, spółdzielniach, resursach. Były to działania legalne, często jednak uzupełniane aktywnością nieoficjalną, czy wręcz nielegalną. W oparciu o to zaplecze, w momencie wybuchu wojny, w miastach Królestwa Polskiego mogły, oddolnie, powstawać niezależne władze obywatelskie. Przyjęły one formę komitetów obywatelskich mających zapewnić funkcjonowanie społeczności lokalnych w czasach wojennej pożogi. Tak oto na początku czerwca 1915 roku działało 9 komitetów gubernialnych, 48 – powiatowych, 6 – okręgowych, 91 – miejskich i 400 – gminnych.

Trójkąt trzech cesarzy
W Zagłębiu Dąbrowskim, gdy 2 sierpnia 1914 roku wojska niemieckie weszły do Dąbrowy, zastały miasto pod kontrolą straży obywatelskiej, powstałej w oparciu o organizacje sokolskie, ochotnicze straże pożarne i inne organizacje obywatelskie. Szybko powstały, na podstawie uchwalanych przez siebie statutów, kolejne formy samoorganizacji. Komitety obywatelskie (nazwa stosowana równolegle, dla podkreślenia związków z ruchem tworzącym się po drugiej stronie linii frontu) zwane są w Zagłębiu – pod presją nowych okupantów – radami miejscowymi (miejskimi czy gminnymi) lub czasami władzami obywatelskimi. Nie był to jeszcze samorząd, choćby dlatego, że władze nie pochodziły z bezpośrednich wyborów. W każdej gminie powstawały komitety do konkretnych zadań – straży obywatelskiej, opieki nad biednymi, pośrednictwa pracy, przemysłowo-handlowych, sądowych, skarbowych, szkolnych, zdrowia publicznego, weterynaryjnych i żywnościowych, których przedstawiciele zasiadali w radzie miejscowej. Obok struktur lokalnych władza obywatelska szybko stworzyła struktury okręgowe. Rada okręgowa Zagłębia Dąbrowskiego zebrała się po raz pierwszy 26 września 1914 roku w Dąbrowie.

Dąbrowa Górnicza
W Dąbrowie Górniczej budowanie obywatelskiej władzy zaczęło się jeszcze przed wybuchem wojny. Tu mieszkał i pracował Kazimierz Srokowski, który był nie tylko sekretarzem Rady Zjazdu Przemysłowców Górniczych w Królestwie Polskim, ale także wiceprezesem tajnego sokolstwa, które w Zagłębiu miało silne oparcie. To głównie dzięki niemu udało się już 30 lipca na spotkaniu w Dąbrowie powołać miejscowe straże obywatelskie. Władze carskie, nie widząc możliwości obrony tych terenów, wycofały się zawczasu, pozostawiając pole dla smoorganizacji. Dość szybko powstał też Komitet Żywnościowy, który – w oparciu o dobroczynność ludności i zaplecze zakładów przemysłowych – starał się zapewnić przynajmniej podstawowe produkty żywnościowe m.in. kupując je w głębi Niemiec.

A warunki socjalne były naprawdę ciężkie. Wojska niemieckie metodycznie niszczyły lokalny przemysł, zalewały kopalnie. W połowie lutego powstał nawet memoriał Komitetów Obywatelskich Zagłębia Dąbrowskiego o tragicznym położeniu lokalnej ludności. W Warszawie przy Centralnym Komitecie Obywatelskim powstał Podkomitet Obywatelski Zagłębia Dąbrowskiego.

Budowanie samorządu
Zagłębie, podzielone dość szybko między dwie okupacje (austriacką – z Dąbrową i niemiecką – z Sosnowcem), nie miało dalej wspólnej historii. W obu częściach inaczej powstawały samorządy. Jednak ciągłość prac komitetów została zachowana. Działalność społeczna przybrała tylko inne formy – komitetów ratunkowych pod cesarzem Franciszkiem Józefem, rad opiekuńczych pod cesarzem Wilhelmem. O roli komitetów obywatelskich w budowaniu samorządności może świadczyć fakt, że w większości nowych samorządów główne role odgrywali ci sami ludzie, którzy poświęcili się pracy obywatelskiej z początku wojny, choć tylko w Warszawie Komitet Obywatelski dotrwał do powołania rady miejskiej.

Nic więc dziwnego, że w Dąbrowie Górniczej, gdzie budowa samorządności łączyła się z nadaniem praw miejskich, osoby znane ze składu komitetu obywatelskiego pełniły najwyższe funkcje we władzach samorządowych. Byli to np. Edward Kosiński (pierwszy burmistrz Dąbrowy), Adam Piwowar (pierwszy prezydent wybrany w powszechnych wyborach) czy wspomniany Kazimierz Srokowski (naczelnik miejskiego wydziału skarbowego).

Tablica upamiętniająca komitety obywatelskie w FPŻMieszkańcy Dąbrowy w 100-lecie powstania Komitetu Żywnościowego rozpoczęli zbiórkę pieniężną przeznaczoną na ufundowanie tablicy upamiętniającej zaangażowanie obywatelskie w latach 1914-1915. Tablica została odsłonięta na terenie Fabryki Pełnej Życia w 100-lecie nadania praw miejskich Dąbrowie Górniczej. Dzisiaj policja państwowa szuka swych tradycji w samoorganizacji straży obywatelskich, samorządy lokalne odkrywają komitety obywatelskie jako ważny element własnej historii.

Piotr Frączak
Lucyna Stępniewska

Przypominamy zdjęcia z wystawy prezentującej budowanie obywatelskich komitetów w Dąbrowie Górniczej. Wystawa miała miejsce w Fabryce Pełnej Życia wystawa_komitety_obywatelskie1914

 

Czytaj więcej

Rekreacja

Koszykarze szykują się do rozgrywek. Sezon rozpoczną pod koniec września

Strona główna

Przedszkole nr 20 po modernizacji wygląda jak nowe

Kultura

II Międzynarodowy Festiwal im. Michała Spisaka już od 6 sierpnia

Wiadomości

Rozpoczynamy budowę drogi do tunelu pod torami w Gołonogu