Ma o 10 lat więcej niż miasto, jest najstarszą dąbrowską instytucją kultury. W tym roku świętuje jubileusz 120-lecia. Takie urodziny to dobra okazja, żeby przybliżyć swoją historię i pochwalić się ponadwiekowym dorobkiem. Mowa o Miejskiej Bibliotece Publicznej, której mimo długiej metryki nie brakuje wigoru i sprawnego poruszania się we współczesności.

Wszystko zaczęło się w 1906 r. Wówczas przy dąbrowskim oddziale Uniwersytetu dla Wszystkich utworzono bibliotekę i czytelnię czasopism. W gronie założycieli i animatorów znaleźli się m.in. Cecylia Kozłowska, Leon Nowak, a także społecznicy i działacze oświatowi. Dąbrowa była wówczas miejscem, w którym rozwijał się przemysł, a taka placówka miała stać się ośrodkiem propagowania kultury, czytelnictwa i edukacji wśród robotników. Książnica rosła wraz z  miastem, zorganizowano w  niej  m.in. czytelnię czasopism, była też miejscem spotkań i prelekcji.

Trzeba dobrze zrozumieć, jak doniosła wówczas była to rola. Dostęp do edukacji czy kultury w takich miejscach jak Dąbrowa był ograniczony, szczególnie dla niższych warstw społecznych. Biblioteka „niosła kaganek oświaty” i rozbudzała wrażliwość na piękno, pozwalała rozwijać zainteresowania i poszerzać horyzonty. Jej siedziba mieściła się m.in. przy ul. Szosowej (dzisiejszej Sobieskiego), a także w Domu Ludowym przy ul. 3 Maja 14. Niestety nie trzeba było długo czekać, gdy przyszedł dla niej czas ciężkiej próby.

Przetrwać wojenny sprawdzian, budować się od nowa

II wojna światowa na ziemiach polskich dała się we znaki wszystkim sferom życia, brutalnie obeszła się też z kulturą. W  1940  r. Niemcy nakazali zlikwidować biblioteką i zniszczyć księgozbiór. Wtedy, wiele ryzykując, pracownicy postanowili go ocalić. Zbiory zostały poukrywane, a po zakończeniu zmagań militarnych stały się fundamentem, na którym budowano powojenną książnicę. Ta oficjalnie zaczęła działać 22 grudnia 1945 roku. Do dyspozycji miała skromne 688 tomów, jednak stan inwentarza sukcesywnie rósł. W  1955  r. rozpoczęto tworzenie bibliotecznej sieci, dzięki czemu filie pojawiały się w różnych częściach miasta.

Wejście do Pałacu i w nową erę

Rok 1958 przyniósł kolejną ważną zmianę w  historii biblioteki. Wtedy właśnie zagościła we wnętrzach Pałacu Kultury Zagłębia. Tam przez długie lata odbywały się spotkania autorskie, rozwijała się działalność literacka, poszerzały się zbiory, wsparcie otrzymywali lokalni twórcy. Książnica od ofiarodawców otrzymała  m.in. kolekcje zgromadzone przez rodziny Bocianowskich, Machoniów, Lewickich i Ciuków. W pałacowych wnętrzach zastały ją przemiany ustrojowe, które nastąpiły w Polsce po 1989 roku. Pozytywnie odczuwalny był np. postęp technologiczny, który objawił się wprowadzeniem komputerów, rozwiązań multimedialnych czy w późniejszych latach internetu. W 2005 r. biblioteka została członkiem Polskiego Związku Bibliotek, a rok później podjęła współpracę ze Śląską Biblioteką Cyfrową, aktywnie włączając się w proces cyfrowego udostępniania swoich zasobów.

Kolejna przeprowadzka otwiera nowy rozdział

Rok 2006 zaznaczył się przeprowadzką do gruntownie zmodernizowanego gmachu po Urzędzie Miejskim przy ul. Kościuszki 25, czyli w miejsce, w którym Biblioteka Główna funkcjonuje dzisiaj. To jednocześnie moment podejmowania z powodzeniem nowatorskich aktywności. Warto wymienić różnorodne projekty artystyczne i edukacyjne, warsztaty, konkursy, debaty czy festiwale z literaturą w głównej roli: Inwazja Literacka, Festiwal Moli Książkowych, ZagłębieWood czy Miedzianka Po Drodze. Ważny filar jej aktywności to również pielęgnowanie i popularyzowanie regionalizmu. Przybierało to formę dokumentacji historii Zagłębia Dąbrowskiego, działalności wydawniczej, organizacji wystaw i produkcji filmów dokumentalnych poświęconych  m.in. katastrofie w kopalni Reden, dziejom DEFUM-u czy historii dąbrowskich osiedli.

Frontem do czytelnika

To, co dzieje się w  bibliotece, tworzą jej zaangażowani pracownicy, a odbiorcami i uczestnikami są mieszkańcy w każdym wieku, o różnych zainteresowaniach i podejściu do literatury. Z myślą o nich realizowane są coraz to nowe przedsięwzięcia. Przykładów jest wiele, są przy tym różnorodne, a wśród nich pracownia DIY, klub miłośników astronomii, Dział Komiksu oraz Mangoteka poświęcona kulturze japońskiej. Do dyspozycji są książkomaty „Biblioteka 24/7”, ebooki, audiobooki, a  także usługi cyfrowe.

Biblioteka jest otwarta na osoby o różnych potrzebach i wrażliwościach. Program „Czytanie wszystkimi zmysłami” pozwolił rozbudować ofertę dla osób z niepełnosprawnościami, a projekty poświęcone kobietom w  literaturze, różnorodności językowej lub też edukacji ekologicznej to dobre przykłady, że książnica wychodzi naprzeciw oczekiwaniom Dąbrowian, szuka też nowych inspiracji i dzieli się nimi.

Patrząc przez pryzmat długich lat, można wyraźnie dostrzec, że Miejska Biblioteka Publiczna nigdy nie była zwykłym miejscem, w którym gromadzi się książki i udostępnia je czytelnikom. Zawsze żyła z nimi w symbiozie, wsłuchiwała się w ich głos, angażowała ich i inspirowała. Zawsze z pomysłem, poświęceniem i w miarę swych możliwości na miarę czasów.

Jubileuszowa gala

120 lat to jubileusz, który warto obchodzić na różne sposoby. Oprócz wydarzeń, które odbywają się przez cały 2026 r., przygotowano też oficjalną uroczystość. Chodzi o jubileuszową galę, która 10 września zagości w Pałacu Kultury Zagłębia. Będzie to dobra okazja do spotkań i  podsumowań, występów artystycznych, rozmów o literaturze, ale przede wszystkim o  bibliotece, jej historii, współczesności i perspektywach. Zainteresowani czytelnicy mają możliwość pobrania wejściówek na towarzyszące gali spotkanie autorskie z Joanną Kuciel-Frydryszak.

Przemysław Kędzior

Artykuł ukazał się w najnowszym wydaniu Przeglądu Dąbrowskiego, z sierpnia 2026 r.