2026 r. będzie czasem świętowania 110. rocznicy nadania praw miejskich Dąbrowie Górniczej.

I wojna światowa zapisała się w historii jako „zbiorowe samobójstwo Europy”. Jednak to dzięki osłabieniu uczestniczących w niej zaborców Polska odzyskała niepodległość. Rosyjska administracja po krótkiej, ale pamiętnej epopei napoleońskiej, przez 100 lat, twardą ręką rządziła Zagłębiem Dąbrowskim. Nie należy się dziwić, że do Legionów Polskich wstąpiło aż 3 tysiące Zagłębiaków. Okres austriackiej okupacji w Dąbrowie Górniczej, który rozpoczął się w  styczniu 1915  r., wiązał się nie tylko z wywołanym wojną pogorszeniem warunków życia, uciążliwymi zarządzeniami, ale również z rodzącą się nadzieją na lepszą przyszłość.

Rozporządzenie arcyksięcia

Rosjanie karali przejawy patriotyzmu Polaków np. degradując rozwijające się od wieków ośrodki miejskie do rangi osad. Przejmujący ziemie byłego Królestwa Polskiego Niemcy i Austriacy w warunkach wojennych postępowali bardzo pragmatycznie. 18 sierpnia 1916 r. – w dniu urodzin cesarza Franciszka Józefa – na mocy rozporządzenia arcyksięcia Fryderyka Habsburga naczelnego dowódcy wojsk austro-węgierskich, licząca około 30 tysięcy mieszkańców Dąbrowa Górnicza po raz pierwszy oficjalnie stała się miastem. W jej skład weszły dzisiejsze dzielnice Będzina, jak Ksawera, Warpie i Koszelew. Granice stworzonego przez Austriaków obwodu dąbrowskiego obejmowały już późniejsze dzielnice Dąbrowy Górniczej.

W 1917 r. dąbrowianie tłumnie uczcili pamięć Tadeusza Kościuszki, biorąc udział w odsłonięciu jego pomnika. Pierwszy magistrat mieścił się przy ulicy 3 Maja, w nieistniejącym obecnie budynku. Do niepodległej Dąbrowa Górnicza weszła jako cenny ośrodek przemysłowy z  ukształtowanym pod koniec XIX stulecia szkolnictwem średnim i zawodowym na czele ze Szkołą Górniczą, przemianowaną w 1919 r. na Państwową Szkołę Górniczą i  Hutniczą. Szkolnictwo żeńskie rozwijały Emilia Zawidzka i Emilia Łabudzińska. Kuźnią kadr pedagogicznych stało się dąbrowskie Seminarium Nauczycielskie im. Romualda Traugutta.

Piekło obozów

Oprócz wielkich zakładów, takich jak kopalnia Paryż czy Huta Bankowa, do ważnych pracodawców na terenie miasta należała również Fabryka Wyrobów Drucianych Braci Klein, którzy stanowili niewątpliwie ścisłą elitę żydowskiej społeczności.

Okres międzywojenny to czas budowy pierwszej linii tramwajowej oraz osiedli Staszic i Legionowo, otwarcia parku Zielona i założenia ekspozytur, które dały początek parafiom św. Józefa i  Chrystusa Króla. Nad budową wodociągów miejskich czuwał w 1928 r. prezydent Zygmunt Cieplak, patron przyszłorocznych Dni Wolnościowych.

Również w 1928 r. architekturę miasta wzbogacił Dom Ludowy przy ul. 3 Maja. Druga wojna światowa to czas bolesny oczywiście także dla dąbrowiaków, którzy tak jak Zygmunt Cieplak przechodzili przez piekło niemieckich obozów koncentracyjnych. Niemieccy okupanci często wysiedlali miejscową ludność, a także adaptowali gmachy do swoich potrzeb np. reprezentacyjna Resursa Obywatelska pełniła w latach 1939-1945 funkcję Domu Niemieckiego. Dokładniej o  losach miasta i  ludności Dąbrowy w tym czasie opowiada wystawa „Zagłębie Dąbrowskie w okowach totalitaryzmów” znajdująca się na terenie muzealnego Parku Militarnego.

Upaństwowienie fabryk

Rozpoczęte przed II wojną światową wydobycie piasku na potrzeby dąbrowskich zamułek do kopalni węgla kamiennego doprowadziło do powstania w okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej tak zwanego Pojezierza Dąbrowskiego. Obszar Pogorii I  po zaprzestaniu eksploatacji już w 1943 r. zaczął wypełniać się wodą. Po wojnie część fabryk upaństwowiono. Tak stało się z  Dąbrowskim Przemysłem Drucianym (fabryką braci Klein), którą przekształcono w Zakłady Wyrobów Metalowych. Dawny teren biurowców Towarzystwa Górniczego Flora zagospodarowały zakłady naprawy maszyn DAMEL. Wybudowany w  latach 50. z inicjatywy gen. Aleksandra Zawadzkiego, Pałac Kultury Zagłębia zmienił oblicze centrum Dąbrowy Górniczej, z którego zniknęły tory Kolei Nadwiślańskiej, a  do 1969  r. obszar po wydobyciu kopalni Reden oczyszczono i uporządkowano w znany dziś wszystkim park Hallera, noszący początkowo nazwę park Centrum. W latach 60. wyburzono także pozostałości po dąbrowskich hutach cynkowych, przygotowując teren pod budowane wówczas osiedle Karola Adamieckiego.

Budowa wielkich osiedli

Kolejna ważna rocznica, która zbliża się wielkimi krokami, to jubileusz 50-lecia Huty Katowice. Pierwszy wytop surówki w  grudniu 1976  r. wieńczył niemal 5 lat wysiłku dziesiątków tysięcy budowniczych, którzy na plac budowy przyjechali z wielu regionów Polski. Aby zaspokoić potrzeby mieszkaniowe robotników, w latach 70. i 80. wybudowano osiedla Morcinka, Kasprzaka, Łęknice, Sikorskiego, Młodych Hutników oraz Mydlice Północne i Południowe.

Liczba mieszkańców podwoiła się w momencie włączenia w granice Dąbrowy Górniczej miasta Strzemieszyce w 1975 r. Kryzysowa dekada lat 80. to czas, gdy funkcjonowały już duże osiedla wieżowców nazywane potocznie Broadwayem i Manhattanem. Działały wówczas ważne dąbrowskie szkoły, jak Techniczne Zakłady Naukowe czy Państwowe Liceum Sztuk Plastycznych. W  1982  r. Zofia i  Stanisław Bocianowscy otworzyli Dom Pamiątek Przeszłości. Po kilku latach przy szkole górniczej reaktywowano Muzealny Ośrodek Dydaktyczny. Symbolem przełomu lat 80. i 90. było targowisko za Pałacem Kultury Zagłębia. W latach 90. rozpoczęto budowę Powiatowego Urzędu Pracy. Likwidacja kopalni Paryż w latach 1995-1996 wpisywała się w ogólny trend polskiej transformacji. W 1996 r. w Dąbrowie Górniczej Strzemieszycach założono fabrykę spółki Saint-Gobain specjalizującą się w szkle budowlanym, meblarskim i samochodowym.

Miasto z aspiracjami

Do współczesnego dorobku miasta zaliczają się powstałe w pierwszej dekadzie XXI w. budynki Urzędu Miasta i Hala Widowiskowo-Sportowa „Centrum” im. Zygmunta Cybulskiego. Centrum Handlowe Pogoria i aquapark Nemo przyczyniły się do poszerzenia oferty spędzania wolnego czasu m.in. przez kino „Helios” czy kryty basen. Nowoczesną siedzibę otrzymała filia Miejskiej Biblioteki Publicznej w Strzemieszycach Wielkich. Rewitalizacja terenu fabryki Defum umożliwia realizację projektu Fabryki Pełnej Życia w celu tworzenia nowego centrum Dąbrowy Górniczej. Odnowiony niedawno dworzec im. Michała Spisaka świadczy o aspiracjach miasta – nowoczesnego i niezapominającego o swojej przeszłości.

Mateusz Siembab, Muzeum Miejskie „Sztygarka”

Artykuł ukazał się w grudniowym wydaniu Przeglądu Dąbrowskiego